Thành hoàng Việt ở Quảng Trị

Các vị Thành hoàng ở Quảng Trị đa số là nhiên thần, bên cạnh một số vị thần kể trên thì số đông ở các làng (Hà Thượng, Hà Trung - Do Linh; Câu Nhi, Câu Hoan, Diên Sanh - Hải Lăng… ) đều  thờ một vị Thành hoàng chung chung, không có lai lịch rõ ràng, cụ thể hoặc các sự kiện truyền thuyết liên quan, nhưng khi đã được người dân tôn sùng thì đó là sự phản ánh những quan niệm về tư tưởng, nguyện vọng, ước muốn, tình cảm của mình trong cuộc đấu tranh chống thiên tai, địch hoạ bảo vệ cuộc sống cộng đồng. Các vị Thành hoàng ở Quảng Trị có nguồn gốc siêu nhiên cũng được xem như là ông tổ của cộng đồng làng, là người thống lĩnh cả tập thể dân làng ở cỏi thiêng.

2. Tập hợp Thành hoàng có gốc là nhân thần.

Khác với các vị Thành hoàng có gốc khởi nguyên là nhiên thần, các Thành hoàng là nhân thần đều có gốc tích, lai lịch rõ ràng, việc làm của thần là các hành động nghĩa cử của một con người bằng xương bằng thịt và các cống hiến của thần đều có liên quan ít nhiều đến lịch sử cụ thể của các làng,  của dân tộc và đất nước. Các võ bọc bên ngoài của thần là các câu chuyện huyền tích mang tính giáo dục và hướng các thế hệ cháu con vào những việc có ích cho cuộc sống.  Tất cả họ đều được nhân cách hoá để trở thành các vị phúc thần đầy đủ quyền uy và thế lực nhằm bảo vệ dân làng trên cỏi thiêng .

Bên cạnh việc thờ cúng các vị Thành hoàng là nhiên thần, người Việt ở Quảng Trị cũng rất coi trọng việc cúng tế, thờ phụng các vị Thành hoàng nhân thần, là những người đã mất, ở đó họ thể hiện lòng hiếu thảo của những người sinh sau đối với các bậc tiền nhân đã có công dựng nước và giữ nước, hoặc là những bậc cha ông đã sinh thành nuôi dưỡng lập nên làng xã và đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho con cháu dân làng làm ăn sinh sống. Việc cúng tế không ngoài mục đích là bày tỏ lòng thành kính của cả một tập thể dân làng đối với những người có công với làng, với nước giúp cho dân làng có được cuộc sống cơm no, áo ấm; đồng thời truyền cho họ ý chí và sức mạnh để chống lại các thế lực thù địch của thiên nhiên và ngoại xâm. Truyền thống này bắt nguồn từ đạo lý “uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ kẻ trồng cây”. Người dân Quảng Trị xem những vị anh hùng là những người đứng mũi chịu sào, trong cuộc chống thiên tai, địch hoạ vô cùng khốc liệt mới tồn tại và đứng vững được trên mảnh đất này. Giá trị của sự tồn tại ấy thiêng liêng, cao quý vô cùng và nó được hình thành rất sớm ở cộng đồng người Việt trên vùng đất Quảng Trị. Từ những suy nghĩ và nhận thức trên nên nhân dân làng Lam Thuỷ (Hải Vĩnh - Hải Lăng), đã tôn vinh Hưng Ðạo vương Trần Quốc Tuấn - vị tướng lĩnh tài ba của triều Trần lên làm Thành hoàng của làng mình. Một số làng khác cũng đã phong Thành hoàng của làng mình là các vị tiền khai khẩn và cũng là thuỷ tổ các dòng họ - người đã có công khai sơn phá thạch lập nên làng xã trong buổi đầu đến định cư ở vùng đất mới như: làng Thuỷ Trung (Vĩnh Trung - Vĩnh Linh), làng Hà Xá (Triệu Ái - Triệu Phong)...

Có thể nói, những vị Thành hoàng là nhân thần ở các làng trên vùng đất Quảng Trị mỗi vị đều có một sự tích rất đáng tôn vinh và đều là niềm tự hào, ngưỡng vọng của người dân.

3. Tập hợp Thành hoàng có gốc là thần Chăm

và thần Trung Quốc.

Ngoài tập hợp các vị Thành hoàng có gốc khởi nguyên là nhiên thần; tập hợp các vị Thành hoàng là những nhân thần vốn có gốc là các nhân vật lịch sử có công với nước, với dân qua các thời đại thì ở vùng đất Quảng Trị còn có một số các vị thần Chăm, thần Trung Quốc đã trở thành các vị Thành hoàng của người Việt.

          Người dân Việt trên vùng đất mới tuy mang dấu vết chung của lớp lưu dân sẵn trong mình truyền thống quê gốc nhưng cũng có nhiều điểm riêng biệt. Trong khi trung tâm Ðại Việt ở phía Bắc vẫn phát triển theo hướng Nho giáo hoá và tác động trực tiếp về phía Nam qua những đợt di dân thì vùng đất Ðàng Trong vốn là nơi có quá khứ huy hoàng mà sự tàn tạ của quyền lực trần thế trong hiện tại càng làm tăng độ uy hiếp tinh thần đối với những người vừa mới đến làm chủ vùng đất mới. Do vậy, cùng với quá trình chuyển hoá quyền sở hữu đất đai, quyền sở hữu các công trình văn hoá là sự cũng cố niềm tin bằng cách tạo ra các câu chuyện mang tính huyền thoại để chuyển hoá một cách hợp lý cái của người vào cái của ta. Ðó là huyền thoại về sự cộng cư và chuyển nhượng quyền sở hữu  các vùng đất giữa các bộ phận cư dân Chăm - Việt và những huyền thoại về di tích Chăm. Cả hai vấn đề trên thực ra đều nhằm vào mục đích là hợp thức hoá chủ sở hữu đối với tất cả những gì thuộc về lớp cư dân Chăm tiền chủ, thành cái của lớp cư dân Việt mới. Bởi vậy, nhiều câu chuyện, truyền thuyết về các vị thần đã có mặt hầu khắp nhiều làng quê Quảng Trị, trong đó có thần Thành hoàng. Có thể nói, trong hệ thống thần linh được thờ cúng tại các làng xã của đa số cư dân người Việt ở vùng đồng bằng Quảng Trị đều có mặt các vị thần Chăm, dù số đông họ chưa được tấn phong lên làm Thành hoàng nhưng vẫn được người dân và nhà nước phong kiến đồng ý tôn thờ, người dân thường ở các làng xã biến các thần Chăm thành các thần Việt, cải biên lai lịch, gốc tích của thần hoặc không cần biết lai lịch với mục đích tìm sự bảo trợ của thần bản xứ trên vùng đất mình cư trú, còn chính quyền quân chủ thì chấp nhận sự thờ cúng với mục đích là xoa dịu hận thù và lôi kéo phe cánh trên cỏi thiêng. Hơn nữa, người Việt họ cũng sẳn sàng tiếp nhận các vị thần linh của các tộc người cùng cộng cư - người Hoa để từ đó hoà nhập vào cuộc sống tâm linh của dân tộc mình. Ðể rồi từ đó các vị Thành hoàng người Việt ở làng Phương Sơn và An Lưu (Triệu Sơn - Triệu Phong) lại có cả thần Chăm - thần Siva. Làng Diên Sanh (Hải Thọ - Hải Lăng) suy tôn Quan Thánh Đế Quân (Quan Vũ) một nhân vật lịch sử thời Tam Quốc - người nổi tiếng cương trực, trung nghĩa, dũng cảm... làm Thành hoàng. Làng Hà Lộc ( Gio Hải- Gio Linh), làng Câu Nhi (Hải Tân - Hải Lăng), làng Thi Ông (Hải Vĩnh - Hải Lăng)... đều tấn phong các vị thần có gốc ở Trung Quốc lên làm Thành hoàng của làng mình.

Tuy các vị Thành hoàng có gốc là thần Chăm hay thần Trung Quốc nhưng mỗi khi đã được nhân dân lựa chọn làm vị thần tối cao của cả làng thì họ đều được thờ cúng với một tấm lòng thành kính, trân trọng chẳng khác các vị thần linh của đất Việt. Lúc này các vị thần không còn là Thành hoàng của xứ sở bản địa mà trở thành thần linh của người Việt, để giúp đỡ, ban phước lành cho toàn thể dân làng.

          Tóm lại, trong quá trình nghiên cứu, tìm hiểu về tín ngưỡng thờ cúng Thành hoàng ở một số làng xã trên vùng đất Quảng Trị chúng tôi thấy rằng: Hệ thống các vị Thành hoàng được người dân Quảng Trị thờ cúng khá phong phú và đa dạng, đó là sự dung nạp các tập hợp Thành hoàng bao gồm cả hệ thống nhiên thần lẫn nhân thần, một số vị thần bản địa - thần Chăm và  các vị thần nhập cảnh có gốc ở Trung Quốc. Tất cả họ dù ở dưới dạng nào cũng là những vị phúc thần có công với đất nước, với làng xã, hoặc trực tiếp hay dán tiếp đem lại sự ấm no, hạnh phúc của người dân, ngăn chặn những tai hoạ xấu xa đến với dân làng. Các vị thần dù ở hình thức nào nhưng mỗi khi đã được người dân tấn phong lên làm Thành hoàng của làng mình thì đều được tôn lên thờ tự ở hàng nhất đẳng, và được coi là một vị vua tối cao trị vì cả tập thể dân làng ở cỏi thiêng.